ગુજરાતી પ્રતિભા પરિચય

ગુજરાતનાં પનોતા સંતાનોનો પરિચય

આતા હવે નથી

મળવા જેવા માણસ – શ્રી . હરીશ દવે


      સ્વજનનો પરિચય આપવો એટલે ….  પોતાનો પરિચય આપવા જેવું કામ!

    હરીશ ભાઈ ‘પરિચય બ્લોગ’ પરના જ નહીં પણ નેટ પરથી મળેલા સૌથી જૂના સાથી. એમનો પરિચય આપવો એ કદાચ અનુચિત/ અનધિકાર ચેષ્ઠા ગણાય. પણ અહીં એમનો પરિચય નહીં, એમના કામનો પરિચય આપવો છે.

     નીચેનાં ચિત્રો પર ક્લિક કરો…

gpp

hd5

hd1

hd2

hd3

hd4

hd6

અને ખાસ નોંધવાનું એ કે,
આ બધી જગ્યાઓએ
ઘણી જહેમત અને સંશોધન કરીને
હરીશ ભાઈએ
વાનગીઓ પીરસેલી છે.

     નેટ પર મળેલ મિત્ર રત્નોમાં હરીશ ભાઈ સૌથી જૂનું, હીરા જડિત, ઝવેરાત છે. એમની અને આ જણની અંતરયાત્રામાં થોડાંક વર્ષ એ ઝવેરાત ઢંકાઈ ગયું હતું. આજે એને ઊંડી ખાણમાંથી કાઢી, આમ રૂપરંગ આપી વાચકોના ધ્યાન પર લાવવાનો ઉમંગ છે – ઉલ્લાસ છે.

એક નવો વિભાગ


           ‘ગુજરાતી સારસ્વત પરિચય’ નામથી તા. ૨૮, મે – ૨૦૦૬ ના રોજ શરૂ કરેલ આ બ્લોગના રૂપ અને વ્યાપમાં ઉત્તરોત્તર ફેરફારો થતા રહ્યા છે. ‘ગુજરાતી પ્રતિભા પરિચય’ નામના અને ગુજરાતની નામાંકિત વ્યક્તિઓના પરિચય આપતા બ્લોગને એમાં ભેળવી દઈ આ પ્રક્રિયા ચાલુ થઈ હતી. તે વખતના સાથી શ્રી હરીશ દવેનું એ સૂચન હતું. આ બ્લોગે કરેલ પ્રગતિ એ સૂચનની યથાર્થતાની સાક્ષી પૂરે છે.પછી તો તેમાં ઘણા ફેરફારો, ઉમેરા, રંગ રૂપ પરિવર્તન અને વિકાસ થતાં રહ્યાં.

સાથી મિત્રો અને સક્રીય વાચકોના
યોગદાન અને સહકાર વિના 
આ શક્ય ન જ બન્યું હોત.
તે સૌના અમે ઋણી છીએ.
આભાર.

           ૨૦૧૬નું આ વર્ષ વિદાય લેવામાં છે ત્યારે, પોર્ટલેન્ડ, ઓરેગન નિવાસી, બુઝુર્ગ અને ઉત્સાહી મિત્ર ડો. કનક  રાવળના જૂની યાદોને સંગ્રહિત કરવાના ધખારાને સાદર વંદન અને સલામ સાથે આ નવો વિભાગ શરૂ કરતાં આનંદની લાગણી થાય તે સ્વાભાવિક છે.

ગુજરાત સ્થળ પરિચય

આવો પહેલો પરિચય – માતર ભવાનીની વાવ – અમદાવાદ

mb1

આ ફોટા પર ક્લિક કરો

 એ જણાવવાની શું જરૂર છે કે, દુનિયાના ખૂણી ખૂણે ફેલાઈ ગયેલા, પ્રત્યેક ગુજરાતીના દિલમાં માદરે વતન માટે પ્રેમ અને આદરની લાગણી સદા વસતી રહે છે. એને આવું બધું જાણવાની ઘણી ઈંતેજારી હોય છે. કોઈ ખાસ પ્રચાર વિના, સતત વધતા રહેલ ‘મુલાકાતીઓની સંખ્યા’  આની સાક્ષી પૂરે છે.

આજનો એ આંક ……

gpp

  સૌ વાચક મિત્રોને વિનંતી કે, આવી માહિતી મેળવી આપવામાં અમને મદદ કરે. આ લખાણની જેમ હોય કે પી.ડી.એફ. ફાઈલ હોય – અને નેટ ઉપર કોઈ પણ વેબ સાઈટ પર પ્રકાશિત કરેલ હોય અથવા છપાયેલાં પુસ્તકોમાંથી સ્કેન કરીને બનાવેલ ચિત્ર ( Image) હોય તો પણ ચાલશે – દોડશે!

ગુજરાત – સ્થળ પરિચય


૧૬, ડિસેમ્બર – ૨૦૧૬

આ જગ્યાએ ગુજરાતનાં જોવાંલાયક, ઐતિહાસિક સ્થળો અંગેની પોસ્ટ સંકલિત કરવામાં આવશે.

  1. માતર ભવાનીની વાવ – અમદાવાદ

માતર ભવાનીની વાવ – અમદાવાદ


અમદાવાદનાં અસારવામાં આવેલી ૯૦૦ વર્ષ જૂની માતર ભવાનીની વાવનું રેખાદર્શન –

[ કોઈ પણ ફોટા પર ક્લિક કરી મોટી સાઈઝમાં જોઈ શકશો ]

      ગુજરાતી શબ્દ માતા સંસ્કૃત શબ્દ ‘માત્રુ’ તથા ‘માતર્’માંથી વ્યુત્પત્તિ પામ્યો છે. આમ ‘માતા ભવાનીની વાવ’નો સાંસ્કૃતિક ઈતિહાસ ખાસ નોંધપાત્ર છે. ભવાની માતા પાર્વતીનું સ્વરૃપ છે. દુર્ગા, અંબા, કાલી, પાર્વતી, લક્ષ્મી અને સરસ્વતી માતા સ્ત્રીશક્તિનાં પ્રતિકો છે.

     અસારવામાં આવેલી દાદા હરીની વાવ તથા માતર ભવાનીની વાવ જોવા જેવી છે. દાદા હરીની વાવ સલ્તનત યુગની છે. પણ માતર / માતા ભવાનીની વાવ તો છેક સોલંકી યુગના મહાન શાસક સિધ્ધરાજ જયસિંહનાં શાસનકાળ (ઈ.સ. ૧૦૯૪-૧૧૪૩) દરમિયાન બંધાયેલી. માતા ભવાની / માતર ભવાનીની વાવ પ્રવેશદ્વાર આગળ ૪૬ મીટર લાંબી અને ૫ મીટર પહોળી છે.

આ વાવ સુલતાન મહંમદ બેગડાનાં અંતઃપુરની વગદાર સ્ત્રી બાઇ હરીરે રૃા. ૧,૫૮,૪૦૦ ખર્ચીને ઈ.સ. ૧૪૯૯માં બંધાવેલી. બાઇ હરીરે અસારવામાં હરિપુર નામનું પરૃ વસાવ્યું હતું. અસલમાં હિંદુ હતી. તે વટલાઇને મુસલમાન થઇ હતી. હરીરે ૫૧૬ વર્ષ પહેલાં બાંધેલી દાદા હરિની વાવથી થોડેક દૂર અસારવામાં માતર ભવાનીની વાવ આવી છે. તે પણ સલ્તનત કાળની છે. આ વાવ પણ અમદાવાદનાં સાંસ્કૃતિક વારસારૃપ છે.

આજે તો અસારવા અમદાવાદનો માનવપ્રવૃત્તિથી ધબકતો એક વિસ્તાર છે. પણ એક સમયે અમદાવાદ શહેર જ્યારે ભૌગોલીક દ્રષ્ટિએ બહુ વિસ્તાર પામ્યું ન હતું ત્યારે અસારવા તેની સમીપમાં આવેલું ગામડું હતું. હકીકતમાં તો ૧૪૧૧માં અમદાવાદ વસ્તું તે પહેલાનું આ ગામ છે. સલ્તનત સમયમાં ફોજદારી તાબાનું ગામ હતું. અડાલજ, ઈસનપુર, અસારવાર, વેજલપુર, બારેજા, વસ્ત્રાલ અને નરોડા કોટ વિસ્તારની બહાર આવેલા ફોજદારી તાબાનાં ગામડાઓ હતા. મુઘલ સમયમાં સમૃધ્ધ ગામડું હતું. અહીં કણબી, કોળી, પટેલ, મુસલમાન, ખેડૂતો અને કારીગરો રહેતા. મુસલમાનોનાં ઉર્સ થતા અને ઈદ જેવા તહેવારો ઉજવાતા.

દિવાળી, જન્માષ્ટમી અને રામનવમી જેવા તહેવારો ઉજવાતા. ૧૭૬૧માં લખાયેલા ફારસી ગ્રંથ ‘મીરાતે અહમદી’માં લખ્યું છે કે હિંદુ અને મુસલમાનો કોઇ પણ જાતનાં ભેદભાવ વગર એકબીજાનાં તહેવારોમાં ભાગ લેતા હતા. ગયા લેખમાં આપણે ખાસ નોંધ્યું હતું કે અસારવામાં આવેલી બાઇ હરીરની વાવ (દાદા હરીની વાવ) હિંદુ અને ઈસ્લામીક સ્થાપત્યનો ઉત્તમ નમૂનો છે. તેનું શીલ્પ અને સ્થાપત્ય જોનારને હિંદુ-મુસ્લિમ સંસ્કૃતિનો સમન્વય થતો દેખાય છે.

     અત્રે ખાસ યાદ રહે કે વેપારીઓ, મહાજનો, અમીર ઉમરાવો તથા શ્રીમંત સ્ત્રીપુરૃષોએ અમદાવાદ અને ગુજરાતમાં બાંધેલી વાવોનો મૂળ ઉદ્દેશ કલા સ્થાપત્યનાં વર્લ્ડ ક્લાસ નમૂનાઓ ઊભા કરીને વિવેચકોની વાહ વાહ મેળવવાનો નહોતો. એમનો મૂળ ઉદ્દેશ પ્રજાની સુખાકારી માટે અતિ ઉપયોગી એવા જલભંડારો બાંધવાનો હતો.

કલા અને સ્થાપત્યને તો વાવની સુંદરતામાં વધારો કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવ્યા હતા. વાવો બાંધનારાઓ ગુજરાતનાં પ્રતિષ્ઠિત સોમપુરા બ્રાહ્મણ સલાટો હતા. તેઓ શીલ્પશાસ્ત્રનાં સિધ્ધાંતો પ્રમાણે વાવોની રચના કરતા હોવા છતાં પોતાની કલ્પનાશક્તિનો ઉપયોગ કરીને પથ્થર ઉપર ફૂલ, વેલ કે પક્ષીઓની આકૃતિ કંડારતા. વાવોની બાંધણીમાં ગુજરાતની પોતાની આગવી સ્થાપત્ય શૈલીનો ઉપયોગ થતો. તે મુજબ ત્રણ ખંડ / માળની વાવ ‘નંદા’ કહેવાતી.

     છ ખંડની વાવ ‘ભદ્રા’ કહેવાતી. ત્રણ મુખ અને નવ ખંડની વાવ ‘જયા’ તરીકે ઓળખાતી અને ચાર મુખ અને અગિયાર ખંડ ધરાવતી વાવ ‘વિજયા’ તરીકે ઓળખાતી. વળી સુર-અસ્ત્ર શૈલી, મહા-માસ શૈલી, મહા-ગુર્જર શૈલી અને માસ-ગુર્જર શૈલી એમ ચાર સ્થાપત્ય શૈલીઓમાં ગુજરાતની વાવો વહેંચાએલી.
વાવની રચના જનકલ્યાણ માટે થતી. તેનો મૂળ હેતુ પાણીનો પુરવઠાનો હતો. માત્ર માણસો જ નહીં, પશુ-પક્ષીઓ પણ વાવનું પાણી પીતા.

     વળી ખેતીવાડી માટે સિંચાઇનું પાણી પહોંચાડવા માટે પણ વાવનો ઉપયોગ થતો હતો. વાવનાં પગથીયા પર બેસીને મુસાફરો હવાની શીતલ લહેર માણતા. નૈસર્ગિક તત્વો મિશ્રિત વાવનું પાણી ખેતીવાડીમાં લેવાથી ઉત્તમ ગુણવત્તા ધરાવતા ધાન્ય અને ફળો પ્રાપ્ત થતા હતા. અડાલજની વાવ, દાદા હરીની વાવ, માતા ભવાનીની વાવ, જેઠાભાઇની વાવ, સિધ્ધાર્થ મણકીવાળાનાં પૂર્વજોએ બાંધેલી વાવ અને પાંચકૂવા દરવાજા પાસે આવેલી અમૃતવર્ષિણી વાવ સ્થાપત્ય કલાનાં ઉત્તમ નમૂનારૃપ તો છે જ, પણ તેનાં પાણી દ્વારા ખેતી અને બાગાયતને પણ ખૂબ ઉત્તેજન મળ્યું હતું.

     અસારવામાં આવેલી દાદા હરીની વાવ તથા માતર ભવાનીની વાવ જોવા જેવી છે. દાદા હરીની વાવ સલ્તનત યુગની છે. પણ માતર / માતા ભવાનીની વાવ તો છેક સોલંકી યુગના મહાન શાસક સિધ્ધરાજ જયસિંહનાં શાસનકાળ (ઈ.સ. ૧૦૯૪-૧૧૪૩) દરમિયાન બંધાયેલી. સિધ્ધરાજ જયસિંહ સોલંકી વંશનો સહુથી પ્રતાપી અને સહુથી લોકપ્રિય રાજવી હતો.
તે શૈવ હતો. એણે સૌરાષ્ટ્ર જીતી પગપાળા સોમનાથ મહાદેવની યાત્રા કરી હતી. સરસ્વતી તીરે આવેલા રુદ્રમહાલયને એણે મહાપ્રાસાદનું પૂર્ણ સ્વરૃપ આપ્યું હતું. પાટનગર અણહિલવાડ પાટણમાં સિધ્ધરાજે સુકાઇ ગયેલા જુના જળાશયને સ્થાને મોટું ભવ્ય જળાશય કરાવ્યું હતું. સિધ્ધરાજ જયસિંહે રાજ્યકોશની સમૃધ્ધિનો ઉપયોગ દેવાલયો તથા જળાશયો બાંધવામાં તેમજ તેની પ્રજાનાં ઉત્કર્ષ માટે કર્યો હતો. સિધ્ધરાજ હિંદુ હતો. પણ તેણે જૈન ધર્મને મોટું ઉત્તેજન આપ્યું હતું. તેણે હેમચંદ્રાચાર્યનાં ઉપદેશથી આખા રાજ્યમાં પર્વદિનોમાં અમારિ (પશુવધની મનાઇ) ફરમાવી હતી.

    ગુજરાતી શબ્દ માતા સંસ્કૃત શબ્દ ‘માત્રુ’ તથા ‘માતર્’માંથી વ્યુત્પત્તિ પામ્યો છે. આમ ‘માતા ભવાનીની વાવ’નો સાંસ્કૃતિક ઈતિહાસ ખાસ નોંધપાત્ર છે. ભવાની માતા પાર્વતીનું સ્વરૃપ છે. દુર્ગા, અંબા, કાલી, પાર્વતી, લક્ષ્મી અને સરસ્વતી માતા સ્ત્રીશક્તિનાં પ્રતિકો છે. માતા ભવાની પ્રકૃતિનું એવું સ્વરૃપ છે જેમાંથી ‘ક્રિયેટીવ એનર્જી’ પેદા થાય છે તેની એક વિશેષતા એ છે કે તે વિકરાળ સ્વરૃપ પણ ધરાવે છે અને દયા તથા કરૃણાની મૂર્તિ પણ બની શકે છે. તે ‘કરૃણાસ્વરૃપી’ તરીકે ઓળખાય છે. છત્રપતિ શિવાજી ભવાની માતાનાં ઉપાસક હતા અને તેમણે તેમની તલવારને ‘ભવાની તલવાર’ નામ આપ્યું હતું.

   શિવાજીનો હેતુ દુશ્મનો સામે વિકરાળ સ્વરૃપ ધારણ કરવા ‘ભવાની તલવાર’નો ઉપયોગ કરવાનો હતો. પણ ગુજરાતમાં આ જ ભવાનીએ લોકકલ્યાણનું સ્વરૃપ ધારણ કર્યું અને તેથી જ સિધ્ધરાજ જયસિંહનાં સમયમાં ભવાની માતાનાં કોઇ હિંદુ ભક્તએ માતર ભવાનીની વાવ બાંધી. સમગ્ર ભારતવર્ષમાં આજે પણ હયાતી ધરાવતી માતા ભવાનીની વાવ સૌથી પ્રાચીન ગણાય છે.

    માતા ભવાની / માતર ભવાનીની વાવ પ્રવેશદ્વાર આગળ ૪૬ મીટર લાંબી અને ૫ મીટર પહોળી છે. એનો વ્યાસ (ડાયામીટર) ૪.૮ મીટર છે. તેનો સ્તંભો મૂર્તિઓ અને ઈમારતનો આગળનો ભાગ (શમિયાનો) નકશીયુક્ત કોતરણીથી ભરેલો છે. પગથીયાંઓ પણ નમૂનેદાર છે. ત્રણ માળની આ વાવનો ફોટોગ્રાફ કોઇક અંગ્રેજે ઈ.સ. ૧૮૬૬માં પાડી લીધો હતો. અત્રે તે સામેલ છે. આ વાવનાં ગોખ આકર્ષક છે.

     માતા ભવાનીની વાવ સાથે ઇતિહાસ તેમજ દંતકથાઓ સંકળાયા છે. ભવાની એટલે પાર્વતીનું સ્વરૃપ. ભવાની એટલે ‘કરૃણા સ્વરૃપી.’ કદાચ ભવાની માતાનાં સર્જનાત્મક સ્વરૃપને લક્ષ્યમાં લઈને જ એનાં સ્થાપકે તેનું નામ ”માતા ભવાનીની વાવ” આપ્યું હશે. આ વાવે અનેક મુસાફરો તેમજ સ્થાનિક રહેવાસીઓને પાણીનો પુરવઠો પુરો પાડયો હતો.

      ૯૦૦ વર્ષ કોને કહે છે ?! માતા ભવાનીની વાવે કંઈ જમાનાઓ જોયા છે. તેણે કેટકેટલા સામ્રાજ્યોને ઉદય પામતા, સૂર્યમાં તાપની જેમ તપી રહેલા અને સૂર્યાસ્તની જેમ આથમતા સામ્રાજ્યોને જોયા છે. ખૂબીની વાત એ છે કે આજે પણ માતા ભવાનીની વાવ જીવંત છે.

વિકિપિડિયા પર

એક સરસ પ્રવાસ લેખ

સંદર્ભપોળોનો ઇતિહાસ – મકરંદ મહેતા 

સાભારડો. કનક રાવળ

નવલકથા વિશે.


સાભારગુજરાત સમાચાર, શ્રી. મહેન્દ્ર ઠાકર

નીચેના વાક્યથી શરૂ થતા એક સરસ મઝાના, અવનવી માહિતીથી ભરપૂર લેખની મઝા માણો.

      ઐતિહાસિક નવલકથા હું જે રીતે સમજું છું અને માણું છું તેમાં ઇતિહાસના માર્ગદર્શન કે સહારે કથા પ્રવાસ, પાત્રાલેખન, ઉપક્રમ, સંઘર્ષ, પરાકાષ્ઠા કે રસનો માત્ર ખ્યાલ રાખવાનો નથી હોતો. ઐતિહાસિક રસને સર્જવાનો આ રસ ઈતિહાસને અવગણીને પ્રગટ કે પ્રત્યક્ષ થઈ શકે નહીં.
– મનુભાઈ પંચોળી

novel

આ ચિત્ર પર ક્લિક કરી એ લેખ વાંચો/ ડાઉનલોડ કરો.

 

મળવા જેવા માણસ, ઈ – બુક


‘મળવા જેવા માણસ’ -શ્રેણીના પચાસ પરિચયો શ્રી. પી.કે.દાવડાએ બહુ જ મહેનત કરીને બનાવ્યા હતા.

આ રહ્યા

હવે આ બધા સજ્જનો ઈ-બુકમાં …

mj

આ ટાઈટલ પાના પર ‘ક્લિક’ કરો

ગુર્જર સાહિત્યનો ઝરૂખો

સ્વ. નરેન્દ્ર દેસાઈ -એક સરસ પરિચય


સાભાર – ડો. શશિકાન્ત શાહ, શ્રી. ઉત્તમ ગજ્જર, ગુજરાત મિત્ર

narendra

narendra_1

મોટા અક્ષરે વાંચવા CTRL +  દબાવો.

પરિચય – નવા સ્વરૂપે


સાભાર – ‘વિચાર યાત્રા’
vy

સંદર્ભ –  પાનું – ૨૭

2016 edition VICHARYATRA SEPTEMBER 2016

%d bloggers like this: