ગુજરાતી પ્રતિભા પરિચય

ગુજરાતનાં પનોતા સંતાનોનો પરિચય

તત્સમ શબ્દો


     અમદાવાદના મિત્ર શ્રી. વિનોદ ભટ્ટે સમાનાર્થી શબ્દો વિશે નાનકડો, સંગ્રહ મોકલ્યો હતો.  [ આ રહ્યો. ] આજે તેમણે તત્સમ શબ્દો વિશે આવો બીજો એક નાનકડો સંગ્રહ મોકલ્યો છે.  આવું બધું ડિક્શનેરી કે થિસોરસમાં જ શોભે – પણ શબ્દોના રસિયા વાચકોને આની ઉપર નજર નાંખવાનું ગમશે. અલબત્ત ગામડામાં જેમના જીવનનો વધારે ભાગ પસાર થયો હોય, તે વાચકોને આમાંના ઘણા શબ્દો જાણીતા હશે –

દોરીના ટુકડાના  જુદા જુદા નામ

  • દોરીકપડાં સૂકવવા કે કઈ બાંધવા માટે
  • જાળીભમરડો ફેરવવા માટે
  • રાશબળદને કન્ટ્રોલ કરવાની લગામ
  • વરતપાણી કાઢવાના કોસ માટે વપરાતું જાડુ દોરડું
  • વરતડીપાણી કાઢવાના કોસ માટે વપરાતું પાતળું દોરડું
  • નાથબળદના નાકમાં પરોવી તેને કન્ટ્રોલ કરવા વપરાતી દોરી
  • રાંઢવુજુદા જુદા કામ માટે વપરાતી જાડી મજબુત જાડી દોરી
  • નાડીચોરણી કે પાયજામાંં કમરે બાંધવાની પાતળી દોરી
  • નોંજણુંગાયને દોહતી વખતે પાછળના બે પગ અને પુંછડાને સાથે બાંધી ગાયની હલચલ ને રોકવા માટે વપરાતી દોરી.
  • ડામણઘોડા કે ગધેડાને છુટ્ટા ચરવા છોડવામાં આવે ત્યારે તેના એક આગળનો પગ અને એક પાછળના પગને સાથે દોરીથી બાંધવામાં આવે છે જેથી તે બહુ ઝડપથી દોડી શકે નહિ અને તરત પકડાઈ જાય. દોરીને ડામણ કહે છે.
  • જોતરબળદને ગાડા સાથે જોડવામાં વપરાતી દોરીનું સાધન
  • નેતરછાશ કરવા માટે વલોણાને ફેરવવા વપરાતી દોરી

 દોરીના મટિરિયલને લીધે જુદા નામો 

  • શીંદરીનાળિયેરના છોતરામાંથી બનાવેલી દોરી.
  • સૂતળીશણમાં થી બનાવેલી દોરી
  • વાણજંગલી વેલા વિગરે વનસ્પતિમાંથી બનાવેલી દોરી
  • કાથીનાળિયેરના છોતરામાંથી બનાવેલી દોરી

કપડાના જુદા જુદા આકારના, જુદા જુદા કામ માટે વપરાતા ટુકડાના નામ

  • ચાકળોસુતરાઉ કાપડનો ચોરસ ટુકડો, જેમાં ભાત કરી દીવાલ પર ટીંગાડી શકાય.
  • પછેડીમાથે બાંધવા અથવા ખભા પર રાખવા વપરાતો કાપડનો ટુકડો.
  • ચોફાળપછેડી કરતા મોટા કાપડનો ટુકડો જે ખાસ કરીને ગાંસડી બાંધવા વપરાય છે.
  • બુંગણચોફાળ કરતા પણ મોટો જાડા કાપડનો ભાગ જે જુદા જુદા ખેતીના કામ માટે વપરાય છે.
  • ફાળિયુંમાથે બાંધવા માટે પાતળો કાપડનો ટુકડો
  • પનિયુંકમરે બાંધવાનું કાપડ
  • ગુમછોઆછું,પાતળુ લાલ કાપડ
  • ઓછાડગાદલાને કવર કરવા વપરાતું કાપડ.
  • કામળીઉનનું વસ્ત્ર જે ખભા પર રાખવામાં તથા ઓઢવામાં વપરાય છે.
  • મસોતુંરસોડામાં વપરાતું હાથ લુંછવા માટે તથા વાસણ લુસવા માટે વપરાતો કાપડનો ટુકડો.
  • પંચિયુંશરીર લુચવા માટે અને કમર નીચે બાંધવા માટે વપરાતો કાપડનો ટુકડો.
  • અબોટિયુંપૂજા અથવા અન્ય ર્ધાિમક વિધિ કરતી વખતે પહેરવામાં આવતું ધોતી જેવું કાપડ.
  • લુગડુંસાડીને લુગડું પણ કહે છે. 

ગ્રામ્ય પ્રદેશમાં વપરાતા ઓજારો/ ચીજો

  • પરોણોબળદને હાંકવા માટેની લાકડી
  • કળીયુખેતી માટેનું સાધન
  • બેલીબે ભાગમાં વહેંચાયેલું લોખંડના સળીયાને ટીપીને બનાવેલું ખેતરમાં ઘાસ કાઢવાનું સાધન.
  • ફાળહળનો નીચેનો ભાગ
  • કોશખોદવા માટે વપરાતો સીધો લોખંડનો સળિયો
  • કોસ (. કોહ) – કુવામાંથી બળદ વડે પાણી કાઢવાનું સાધન
  • સુંઢકોસનો ચામડાનો ભાગ
  • ગરેડીકોસને ઉપર ખેંચવા માટે વપરાતુ ચક્ર
  • પાડોબળદગાડીના પૈડામાંથી પસાર થતી એક્સલને જેમાંથી પસાર કરવામાં આવે છે તે મજબુત મોટું લાકડું
  • તરેલુંકોસમાં બળદને જોડવાનું સાધન
  • ધોંસરુગાડી કે હળને બળદ સાથે જોડવાનું સાધન
  • પાટખેડયા પછી જમીનના ઢેફા ભાંગી જમીન સપાટ કરવા વપરાતુ મોટું લાકડું
  • ઈસખાટલામાં વપરાતા બે લાંબા લાકડા
  • ઉપલુંખાટલામાં વપરાતા બે ટુંકા લાકડા
  • પાંગથખાટલાના એક છેડે ખાટલાના ભરેલા દોરડાઓ ને સખત રાખવા વપરાતું જાડું દોરડું
  • તગારુંસીધી ધારવાળું નાની સાઈઝનું પતરાનું માલ ભરવાનું સાધન
  • ઘમેલુંકાંઠાને ગોળ વાખેલું તગારા કરતા મોટું સાધન
  • બકડીયુંતગારાને બે બાજુ કડીથી ઉપાડી શકાય તેવું સાધન
  • સૂયો કે સોયોકોથળાને શીવવા માટે વપરાતી જાડી સોય
  • રાંપખેડેલી જમીનને સાફ કરવા વપરાતું સાધન
  • રંધોસૂતારનું પાટિયા વગેરેને લીસા કરવાનું સાધન
  • નેવાછાપરામાંથી પાણી પડવાના ભાગ
  • મોભછાપરાના મધ્યમાં આવેલ મજબુત ટેકો જેના તરફથી બંને બાજુ ઢાળ હોય
  • વળીમોભ અને દિવાલ પર રાખેલ પાતળું લાકડું જેના પર નળીયા ગોઠવી શકાય.
  • સાલખાટલામાં ઈસ કે ઉપળાંને બંને છેડે અણી કાઢી તેને પાયામાં બંધ બેસતા કરવામાં આવે છે આવા લાકડાને સાલ કહે છે.
  • વિંધસાલ જેમાં નાખવામાં આવે છે તે કાણાવાળા પોલાણને વિંધ કહે છે.
  • પાયોખાટલાના ઉભા લાકડા જે વિંધમાં સાલ બેસે તે લાકડાના ભાગને પાયા કહે છે
  • ઢોલિયોમજબુત અને મોટા અને શણગારેલા ખાટલાને ઢોલિયો કહે છે.
  • નીકખેતરમાં પાણી લઇ જવા બનાવેલ વ્યવસ્થા ને નીક કહે છે.
  • ધોરિયોમોટી નીક ને ધોરિયો કહે છે.
  • છીંડુંવાડમાં બાકોરું હોય તો તેને છીંડું કહે છે.
  • ખળુંઅનાજના ડુંડાને સુકવી તેને પીસીને દાણા છુટા પાડવા માટે વપરાતી જગ્યા
  • કેડોરસ્તો
  • કેડીપગ રસ્તો
  • વંડીદિવાલ
  • કમાડમોટું બારણું
  • ડેલોમોટા કમાડવાળું બારણું.
Advertisements

2 responses to “તત્સમ શબ્દો

  1. readsetu એપ્રિલ 22, 2018 પર 5:31 એ એમ (am)

    હા, હવે તો આ શબ્દોની આવરદા પૂરી થઈ ગઈ (બોલચાલમાં) પણ વાંચવાની મજા આવી.
    તમારા અવલોકનો વિષે મારે અભિપ્રાય આપવાનો હતો.
    ત્યારે થોડીક નોંધ પણ કરી હતી પણ હવે એ કાગળ હાથમાં નથી આવતો.
    તમે નિખાલસતાથી અભિપ્રાય માગ્યો તો. એમ જ હોય, બાકી અર્થ શું ?
    પહેલી વાત કે
    દરેક બાબત કે વસ્તુ કે ક્રિયા પ્રત્યે તમારી જોવાની, નિરીક્ષણ કરવાની ને એના
    વિષે ચિંતન કરવાની આદત ખૂબ આદર ઉપજાવે છે. કેટલા બધા ઉદાહરણો તમારા અવલોકનોમાં
    વણાયા છે ! આટલું ઝીણું જોવાની ટેવ લોકોમાં ભાગ્યે જ હોય. એમાં માત્ર સમયની
    જરૂર નથી, સવાલ આદતનો છે, વિચારવાના સ્વભાવનો છે.

    બીજું મને એ લાગ્યું કે
    આમ જુઓ તો અવલોકનોમાંથી નીપજતા તારણો એટલે શું ? – જીવનદૃષ્ટિ, જીવન પ્રત્યેનો
    તમારો અભિગમ અને એના જુદા જુદા પાસા. એને તમે 1,2,3,4 એમ વ્યાખ્યાયિત કરો તો
    થોડાક મુદ્દા મળે જેને સંપૂર્ણ કહી શકાય. એ હકારાત્મક વલણ હોય કે એવી બીજી
    બાબતો.
    તમામ અવલોકનો અંતે આ વાતો સિદ્ધ કરે. એટલે મને થયું કે આવા ચાર-પાંચ કે સાતેક
    અવલોકનો બહુ થઈ ગયા. પછી બધાનું તારણ એ જ રહે, ચીજો કે ક્રિયાઓ બદલાતી જાય !
    લો, આ મારો અભિપ્રાય….
    મજામાં હશો જ…

    2018-04-21 6:19 GMT+05:30 ગુજરાતી પ્રતિભા પરિચય :

    > સુરેશ posted: ” અમદાવાદના મિત્ર શ્રી. વિનોદ ભટ્ટે સમાનાર્થી શબ્દો વિશે
    > નાનકડો, સંગ્રહ મોકલ્યો હતો. [ આ રહ્યો. ] આજે તેમણે તત્સમ શબ્દો વિશે આવો
    > બીજો એક નાનકડો સંગ્રહ મોકલ્યો છે. આવું બધું ડિક્શનેરી કે થિસોરસમાં જ શોભે
    > – પણ શબ્દોના રસિયા વાચકોને આની ઉપર નજર નાંખવાન”
    >

  2. જીતેન્દ્ર દેસાઈ એપ્રિલ 23, 2018 પર 2:10 એ એમ (am)

    વાંચવાની ખુબ મજા આવી.દુખ પણ થયું કે આમાંના મોટા ભાગના શબ્દો આપની રોજ બરોજ ની ભાષા માંથી લુપ્ત થયા છે અથવા થઇ જશે.ગુજરાતી ભાષાના શબ્દો નું મૂળ શોધવાનું પણ ખુબ ગમે છે .આજ રીતે શબ્દો ના મૂળ પણ પોસ્ટ કરશો તો મજા આવશે.
    દા.ત. નીચેના શબ્દો ..
    પાદર
    ધોતિયું
    વહાણ
    રેતી
    ઈંટ
    કડીઓ
    સુથાર
    લુહાર
    તાર
    શેઢો…..

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

w

Connecting to %s

%d bloggers like this: