ગુજરાતી પ્રતિભા પરિચય

ગુજરાતનાં પનોતા સંતાનોનો પરિચય

Category Archives: સર્જક

કલ્પના દેસાઈ, Kalpana Desai


kalpana_desai_1#  હા, જોકે મને પણ લાગે તો છે કે આપણે કંઈક તો કરવું જ જોઈએ. ચાલો ત્યારે, તમે કંઈ નક્કી કરો તો મને જણાવજો.’

( હળવો પણ સામાજિક જવાબદારી વિશે દીવાદાંડી જેવો લેખ ‘અભિયાન‘ પર અહીં )

કોઈની ભૂલની સજા તમે બીજા કોઈને તો નથી આપી રહ્યાં ને? 

#   હાસ્ય મંજરી

સરસ મજાના, હાસ્યથી ભરપૂર અવનવા પ્રવાસ લેખ 

#   તેમનો બ્લોગ

———————————————————————————————–

સમ્પર્ક

  • ‘ગુલમહોર; પો: ઉચ્છલ; જિ. : તાપી –  ૩૯૪ ૩૭૫
  • ફોન – ૦૨૬૨૮–૨૩ ૧૧૨૩;  મોબાઈલ  –  ૯૯૦ ૯૪૨ ૮૧૯૯
  • ઈમેલ –  kalpanadesai.in@gmail.com

જન્મ 

  • ૧૩, જૂન – ૧૯૫૩ , ચીખલી ( જિ. નવસારી )

કુટુમ્બ

  • માતા –  કુમુદબેન  ; પિતા – ભીમભાઈ
  • પતિ – જીતેન્દ્ર ; પુત્રો – જૈમિન, જયદત્ત

અભ્યાસ

  • બી એસસી

તેમના વિશે વિશેષ

  • ૨૦૦૦ની સાલથી જાણીતાં ગુજરાતી સામયિકોમાં હાસ્યલેખન અને વિવિધ અખબારોમાં હાસ્યકટારલેખન તેમ જ khabarchhe.com પર ટૂંકી વાર્તાની કૉલમ.
  • ગુજરાત ગાર્ડિયન અખબારમાં દર ગુરુવારે પ્રવાસકથા અને રવિવારે ‘દુનિયાકી સૈર’ કૉલમ ચાલે છે. મુંબઈ હેરિટેજ વૉક, સિંગાપોર, બૅંગકૉક, કેરળ, મધય પ્રદેશ અને ટર્કીની પ્રવાસકથાઓ લખી છે.

picture-328

રચનાઓ

  • હાસ્ય – લપ્પન–છપ્પન, હાસ્યાત્ સદા મંગલમ્. પંચ ત્યાં પરમેશ્વર, પંદરમું રતન, આજનું કામ કાલે
  • પ્રવાસ – ‘ચાલતાં ચાલતાં સિંગાપોર,

સન્માન

  • ૨૦૦૬ – કૅન્સર રિસર્ચ સોસાયટી તરફથી બહાર પડેલી પુસ્તિકા ‘રંગ વ્યંગ–છોડો વ્યસન સંગ’માં લેખ લખવા બદલ ગુજરાતના રાજ્યપાલ તરફથી સન્માનપત્ર તથા સ્મૃતિચિહ્ન.
  • ૨૦૦૮ –  સાહિત્ય ક્ષેત્રે પ્રદાન બદલ ગુજરાત રાજ્યના મુખ્યમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદી તથા રાજ્યપાલના હસ્તે સન્માનપત્ર
  • ૨૦૦૯ – સમાજસેવા અને સાહિત્યલેખન બદલ મહિલા મહાસંમેલનમાં મંત્રી શ્રી આનંદીબહેન પટેલ તરફથી સન્માનપત્ર
  • ૨૦૦૮ – ‘પંજો’ હાસ્યલેખને ડૉ. એની સરૈયા નિબંધલેખન પારિતોષિક–સાહિત્ય પરિષદ દ્વારા
  • ૨૦૧૨ – ‘ચાલતાં ચાલતાં સિંગાપોર’ પુસ્તકને સાહિત્ય પરિષદ દ્વારા–શ્રી જ્યોતીન્દ્ર દવે પારિતોષિક
Advertisements

સંજય કોરિયા


———————————————————————————————————

સપર્ક

  • હરિકૃષ્ણ નગર-2, ગંગાભુવન વિસ્તાર, જસદણ, જિલ્લો રાજકોટ
  • Cell : 989 800 1982
  • ઈમેલ  –  sanjay.koriya@yahoo.com

જન્મ

કુટુંબ

શિક્ષણ

  • M.A., M.Ed., Ph.D.

વ્યવસાય

  • શિક્ષક – અજમેરા હાઈસ્કુલ, વિંછિયા

તેમનો બ્લોગ 

skoria_blog

આ ચિત્ર પર ક્લિક કરો.

દરેક શિક્ષકે આત્મસાત કરવા જેવી તેમની ઈ-બુક 

sk_eb

આ શિર્ષક પર ક્લિક કરો.

તેમના વિશે વિશેષ

  • લબ્ધપ્રતિષ્ઠિત સામયિકો, સાપ્તાહિકો, દૈનિકોમાં સામાજિક, શૈક્ષણિક અને પ્રેરણાત્મક લેખો પ્રકાશિત થયેલ છે.  તેમજ રાજ્ય અને નેશનલ કક્ષાના સેમિનારમાં આઠ રીસર્ચ  પેપર રજૂ કરેલ છે.
  • માનદ્ સહ-સંપાદક  : સંસ્કૃતિ દર્શન સામયિક – માણાવદર
  • તંત્રી –  શિક્ષણસેતુ ઈ-મેગઝિન – જસદણ
  • ત્રણેક પુસ્તકો પ્રકાશન હેઠળ છે.
  • સદસ્ય –  ગુજરાતી લેખક મંડળ – અમદાવાદ, સમન્વય શિક્ષણ અભિયાન – ભાવનગર, અખિલ ગુજરાત પ્રજાપતિ સંઘ – વડોદરા;  ગુજરાત પ્રજાપતિ યુવક મંડળ  – અમદાવાદ
  • પ્રજાપતિ જ્ઞાતિના ઉત્કર્ષ માટે નોંધ પાત્ર કામગીરી; તે માટે જ્ઞાતિની ઘણી સંસ્થાઓ દ્વારા એવોર્ડ અપાયા છે.

રચનાઓ

  • ચરિત્ર – પ્રજાપતિ સાહિત્યિક પ્રતિભાઓ
  • પ્રેરણાત્મક – શ્રેષ્ઠ પ્રેરક પ્રસંગો, સેલ્ફ મેનેજમેન્ટ, શ્રેષ્ઠ પ્રેરક વિચારબિંદુઓ
  • ચિંતન – મૂલ્ય શિક્ષણ

સન્માન 

  • ફેબ્રુઆરી – ૨૦૧૮ –  G.C.E.R.T.–ગાંધીનગર દ્વારા ઇનોવેટિવ શિક્ષકનો એવોર્ડ
  • જુલાઈ – ૨૦૧૮ –  સાંદિપની વિદ્યાનિકેતન દ્વારા શ્રેષ્ઠ શિક્ષકનો એવોર્ડ
  • જુલાઈ – ૨૦૧૮ – તેજસ્વિતા સન્માન,  શ્રી સહજાનંદ સંસ્કાર ધામ – ફરેણી

માનસિંહ ભાઈ ચોધરી


mansinh_chowdhary

સંઘર્ષ વિના કાંઇ જ પ્રાપ્ત થતું નથી.

આ એક એવા મુઠ્ઠી ઊંચેરા માણસની કહાણી છે જેને વારસામાં કોઇ અઢળક સંપત્તિ મળી નહોતી. પિતાની જમીન પણ ગીરો મૂકેલી હતી છતાં ખેતી કરતાં કરતાં અભ્યાસ કર્યો. માઇલો સુધી ચાલીને સ્કૂલમાં ભણવા જવું પડયું. શિક્ષક બન્યા. યુદ્ધ વખતે સરહદ પર જઇ ઘાયલ સૈનિકોની સેવા કરી. રાષ્ટ્રપતિશ્રી દ્વારા સન્માન મળ્યું.

એ વ્યક્તિનું નામ છે ડો. માનસિંહભાઈ ચૌધરી.

તેમના જીવન વિશે સરસ લેખ અહીં વાંચો

બારે મેઘ ખાંગા


rainfall-blue-purchased-use-istock-522795232-300x206

ગુજરાતી લોક્સાહિત્ય પ્રમાણે ૧૨ પ્રકારના મેઘનુ વર્ણન કરવામાં આવેલ છે.

  1. ફરફરઃ જેનાથી માત્ર હાથપગના રૂંવાડા જ ભીના થાય તેવો નજીવો વરસાદ.
  2. છાંટાઃ ફરફરથી વધુ વરસાદ.
  3. ફોરાઃ છાંટાથી વધુ- મોટા ટીપાં.
  4. કરાઃ ફોરાથી વધુ પણ જેનું તરત જ બરફમાં રૂપાંતર થઈ જાય તેવો વરસાદ.
  5. પછેડીવાઃ પછેડી (ફેંટા જેવા સાથે રખાતા કપડાની ટુકડો)થી રક્ષણ થાય તેવો વરસાદ.
  6. નેવાધારઃ છાપરાના નેવા ઉપરથી (નળીયા ઉપરથી) પાણી વહે તેવો વરસાદ.
  7. મોલ મેહઃ મોલ એટલે પાકને જરૂરી હોય તેવો વરસાદ.
  8. અનરાધારઃ એક છાંટો, બીજા છાંટાને સ્‍પર્શી જાય અને ધાર પડે તેવો વરસાદ.
  9. મૂશળધારઃ અનારાધારથી તીવ્ર વરસાદ (મુશળ = સાંબેલું ). આ વરસાદને સાંબેલાધાર વરસાદ પણ કહેવામાં આવે છે.
  10. ઢેફાભાંગઃ વરસાદની તીવ્રતાથી ખેતરોમાં માટીના ઢેફા નરમ થઈ તૂટી જાય તેવો વરસાદ.
  11. પાણ મેહઃ ખેતરો પાણીથી છલોછલ ભરાઇ જાય અને કૂવાના પાણી ઉપર આવી જાય તેવો વરસાદ.
  12. હેલીઃ ઉપરના અગિયાર પ્રકારના વરસાદમાંથી કોઈને કોઈ વરસાદ સતત એક અઠવાડીયું ચાલે તેને હેલી કહેવામાં આવે છે

મૂળ સ્રોત – અજ્ઞાત

સાભાર – શ્રી. મહેન્દ્ર ઠાકર

 

શબ્દકોશ


આપણે ગુજરાતી લેક્સિકોનથી પરિચિત છીએ અને બહુ  વાપરીએ પણ છીએ. પણ કદીક એમ બને કે, એમાં કોઈ શબ્દ ન પણ મળે.

એનો એક બીજો વિકલ્પ આજે મળી ગયો –

guj_dict

આ ચિત્ર પર ક્લિક કરો.

 

ખોડીદાસ પરમાર, Khodidas Parmar


kp3

#

#

#

#

#

# ‘દાવડાનું આંગણું’ પર સચિત્ર લેખ શ્રેણી 

# પ્રતિલિપિ પર સ્મરણાંજલિ 


e0aa9ce0aab6e0ab8be0aaa6e0aabe

e0aba7-e0aab9e0aabee0aaa5e0ab80

e0abaa-e0aaade0ab87e0aa82e0aab8e0ab8be0aaa8e0ab81e0aa82-e0aa96e0aabee0aa82e0aaa1e0ab81

kp6

સ્વ. શ્રી . તુષાર ભટ્ટના બ્લોગ પર સરસ પરિચય માટે નીચેના ચિત્ર પર ક્લિક કરો.

kp4

જન્મ

  • ૩૧-૭-૧૯૩૦

કુટુમ્બ

  • માતા – વખાબા; પિતા – ભાયાભાઈ
  • પત્ની -? ;  પુત્ર – ?; પુત્રી – ?

અવસાન

  • માર્ચ ૨૦૦૪

સ્વ-રચિત મરશિયો

kp5

શિક્ષણ

  • ૧૯૫૧– એસ.એસ.સી.( ભાવનગારમાંથી)
  • એમ.એ..( ગુજરાતી અને સંસ્કૃત) – શામળદાસ કોલેજ

વ્યવસાય

  • અધ્યાપક – V.A.M.C. કોલેજ, ભાવનગર
  • કલા અને લોક સાહિત્યના પી.એચ.ડી. ના વિદ્યાર્થીઓના માર્ગદર્શક

kp1

તેમના શિષ્યે દોરેલ ચિત્ર

જીવન ઝરમર

  • પિતા બહુ જ સામાન્ય સ્થિતિના માણસ હતા – ચોકીદાર અને ઘોડાગાડી ચાલક . માતા પણ માટી ખોદવાની મજુરી કરી ઘરની આવકમાં ઉમેરો કરતાં.
  • ઘણી દીકરીઓ બાદ આ પુત્ર રત્ન પ્રાપ્ત થતાં, તેને સારું શિક્ષણ આપવામાં તેમણે જાત ઘસી નાંખી. ખોડિયાર માતાની કૃપા થઈ એમ માની તેમનું નામ માતાની નામ પરથી નક્કી કર્યું હતું.
  • તેમના પુત્રો પણ કલાકાર છે.
  • તેમના ચિત્રકળાના ગુરૂ સ્વ. સોમાલાલ શાહ હતા.
  • કળા અને લોકસાહિત્યનાં ઘણાં પુસ્તકો લખ્યાં છે.
  • નવી દિલ્હીના વિખ્યાત, રાષ્ટ્રીય મ્યુઝિયમમાં અને બીજે તેમની કળા કૃતિઓ સંઘરાયેલી છે

રચનાઓ 

kp2

સન્માન

  • રાષ્ટ્રીય લલિતકલા એકેડમી
  • ગુજરાત વિદ્યાપીઠ-સુવર્ણ ચંદ્રક
  • સૌરાષ્ટ્ર કલા મંડળ-સુવર્ણ ચંદ્રક
  • અકાદમી ઓફ ફાઈન આર્ટસ(ક્લકત્તા)- રજત ચંદ્રક
  • All India Fine Arts and Crafts Society, New Delhi-આઠ વર્ષ પુરસ્કારો.
  • કાલિદાસ સન્માન સમારોહ- સાત પુરસ્કારો
  • બોમ્બે આર્ટ સોસાયટી- બે પુરસ્કારો
  • R.N.Tagore Century Hyderabad પુરસ્કાર
  • ગુજરાત લલિતકલા અકાદમી- બે પુરસ્કાર

સાભાર

  • શ્રી. તુષાર ભટ્ટ
  • શ્રી. પી.કે. દાવડા

 

 

દેવિકા ધ્રુવ, Devika Dhruv


devi3# લગાવ  એવા, કહો કેવા ? કે વારંવાર ધક્કા દે.
અરે! લાગ્યું ન લાગ્યું દિલ,ને પારાવાર ઝટકા દે.  

રૂમઝૂમતું  કંઈક આવ્યું છે, કોઈ લઈ લો રે, કોઈ લઈ લો.
મઘમઘતું કંઇક ફોર્યું છે, કોઈ ભરી લો રે, કોઈ લઈ લો.

#  મળવા જેવા માણસ – એક પરિચય

રચનાઓ – ‘પ્રતિલિપિ’  પર 

# રચનાઓ – ‘લયસ્તરો’ પર 

‘ચિત્રલેખા’ માં પરિચય

# વાચકોને બહુ ગમેલી શ્રેણી – ‘પત્રાવળી’ 


તેમનો બ્લોગ 

devi2

આ ચિત્ર પર ક્લિક કરો.

dhruv

જન્મ

  • ૭, ફેબ્રુઆરી – ૧૯૪૮, અમદાવાદ ( મૂળ વતન – ભુડાસણ )

કુટુમ્બ

  • માતા – કમળા બહેન; પિતા – રસિકલાલ
  • ભાઈઓ – નવિન, વીરેન્દ્ર  ; બહેનો – કોકિલા, સુષ્મા, સંગીતા (બધાં અમેરિકામાં વસવાટ અને  કોઈ ને કોઈ રીતે લલિત કળાઓ સાથે સંકળાયેલાં)
  • પતિ – રાહુલ;  પુત્રો– બ્રિન્દેશ, અચલ 

શિક્ષણ

  • ૧૯૬૮ –  બી.એ. ( સંસ્કૃત) એચ.કે. આર્ટ્સ કોલેજ, અમદાવાદ

વ્યવસાય

  • ભારતમાં – ગુજ. યુનિ.માં વહીવટી શાખામાં
  • અમેરિકામાં – શરૂઆતમાં ન્યુયોર્કમાં બેન્કમાં . પછીના જીવનમાં હ્યુસ્ટન ખાતે શિક્ષિકા

devika_dhruv_1

devika_dhruv_2

તેમના વિશે વિશેષ

  • નાનપણથી જ સાહિત્યમાં લગાવ અને ઉજ્જ્વળ શૈક્ષણિક કારકિર્દી.
  • દસમા ધોરણમાં હતાં ત્યારે પહેલી કવિતા ’તમન્ના’ લખેલી.
  • શાળા અને કોલેજ કાળ દરમિયાન સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિઓમાં સક્રીય ભાગ. એચ.કે. આર્ટ્સ કોલેજમાં હતાં ત્યારે સંસ્કૃતમાં પ્રવચન પણ આપ્યું હતું.
  • બી.એ.માં યુનિ. માં પ્રથમ અને ગોલ્ડ મેડલિસ્ટ
  • પતિ ક્રિકેટના ગજબનાક શોખીન, ૧૯૬૭માં રણજી ટ્રોફીના ક્રિકેટર
  • હ્યુસ્ટનની ‘સાહિત્ય સરિતા’ સંસ્થામાં અને અનેક લલિત કળાના કાર્યક્રમોમાં સક્રીય પ્રદાન

રચનાઓ

  • કવિતા – શબ્દોને પાલવડે, કલમને કરતાલે, અક્ષરને અજવાળે ( ઈ-બુક)
  • પત્ર શ્રેણી – આથમણી કોરનો ઉજાસ ( નયના પટેલ સાથે )
  • સંશોધન–  (અંગ્રેજીમાં) – Glimpses into legacy( Dhruv family), Maa ( Banker family), Gujarati Sahitya Sarita, Houston – History

img_2435

સાભાર

  • શ્રી. નવિન બેન્કર

સૌમ્ય જોશી, Saumya Joshi


sau1# કલમ પકડી કરું છું હું અનોખા પ્રાસની ઈચ્છા,
જગતની સર્વ ઊર્મિના સખત અહેસાસની ઈચ્છા.
પ્રતિભા સ્હેજ ઓછી છે છતાં હું એજ રાખું છું,
હતી જે વ્યાસની ઈચ્છા ને કાલિદાસની ઈચ્છા.

# પેટ હતું તો ઝબ્બે થઈ ગ્યું, રાત હતી તો પડી,
ઊંઘ હતી તો આવી ગઈ ને ફૂટપાથોને જડી.

વાળ હોય તો ટાલ થાય, ને કમર હોય તો વળે,
શ્વાસ હોય તો ખૂંટી જાય ને લખચોરાસી ફળે.

#  કેટલાક તડકા કેટલા આકરા હોય છે
ગયાના ગયા ઉનાળે તૂટી ગયાં એનાં ચપ્પલ.
હવે, કચ્ચીને દાઝ કાઢતી કપચી પર,
છેલ્લા સેઠે પાણી ના પાયેલું ગળું લઈને,
મેલા હાથની કાળી રેખાઓવાળી મુઠ્ઠીમાં સાચવેલા એડરેશના જોરે,
ચસ્માવાળા કૉલેઝિયને બતાયેલા રસ્તે,
એ પહોંચે છે બંગલે,
ને માદરબખત સૂરજ ને એના ખુલ્લા માથા વચ્ચે બે મિનિટ માટે આવે છે ઘઉંની ગૂણ,
કેટલાક છાંયડા કેટલા ભારે હોય છે.

– (‘ગ્રીનરૂમમાં’)

# બહુ જ વખણાયેલી આ રચના ટહૂકો પર વાંચો – સાંભળો 

આ સ્યોરી કે’વા આ’યો સુ ને ઘાબાજરિયું લા’યો સુ.
અજુ દુ:ખતું ઓય તો લગાડ કોનમાં ને વાત હોંભળ મારી.
તીજા ધોરણમાં તારો પાઠ આવે છ.
ભગવાન મહાવીર,
અવે ભા ના પાડતા’તા તોય સોડીને ભણાવવા મે’લી મેં માંડમાંડ
તો ઈને તો ઈસ્કૂલ જઈને પથારી ફેરવી કાલે,
ડાયરેક ભાને જઈને કીધું કે આપણા બાપદાદા રાક્ષસ,
તો મહાવીર ભગવાનના કોનમાં ખીલા ઘોંચ્યા.

# રચનાઓ
લયસ્તરો પર   ઃ  રણકાર પર 

વિકિપિડિયા પર 

# અંગ્રેજીમાં એક સરસ પરિચય

 


ફેસબુક પર…

sau4

આ ચિત્ર પર ક્લિક કરો….

જન્મ

  • ૩, જુલાઈ- ૧૯૭૩, અમદાવાદ

કુટુમ્બ

  • માતા –  નીલા, પિતા– જયંત
  • પત્ની –

શિક્ષણ

  • પ્રાથમિક શિક્ષણ – વિજયનગર હાઈસ્કુલ
  • ૧૯૯૦ – એસ.એસ.સી. – વિદ્યાનગર હાઈસ્કુલ, અમદાવાદ
  • ૧૯૯૩ – બી.એ. – એચ.કે. આર્ટ્સ કોલેજ, અમદાવાદ
  • ૧૯૯૫ – એમ.એ. – ગુજરાત યુનિ. અમદાવાદ

વ્યવસાય 

  • ૨૦૧૫ સુધી – એચ.કે. આર્ટ્સ કોલેજમાં અંગ્રેજીના પ્રોફેસર
  • ૨૦૧૧ થી – ગુજરાતી નાટ્ય ક્ષેત્રમાં

sau2

sau5

આ ચિત્ર પર ક્લિક કરી , તેમનો ઈન્ટરવ્યુ વાંચો.

તેમના વિશે વિશેષ

  • ૧૮ વર્ષની ઉમરે કવિતા લખવાની શરૂઆત \
  • પહેલી કવિતા ‘કવિલોક’માં પ્રકાશિત થઈ હતી.
  • પહેલું ગુજરાતી નાટક – ‘રમી લો ને યાર !’
  • ‘દોસ્ત! ચોક્કસ અહીં એક નગર વસતું હતું’ – હુલ્લડ ગ્રસ્ત અમદાવાદથી વ્યસ્ત થઈને લખેલું / ભજવેલું નાટક બહુ જ વખણાયું હતું.
  • Fade in theatre ના સ્થાપક
  • ૧૦૨ – નોટ આઉટ નાટકના સર્જક . એ જ નામની હિન્દી ફિલ્મના સ્ક્રિપ્ટ રાઈટર
  • વેલકમ જિંદગી – નાટકના  સર્જક તરીકે પણ બહુ ખ્યાતિ પામ્યા.

sau6 

રચનાઓ

  • કવિતા – ગ્રીમ રૂમમાં

સન્માન

  • ૧૯૯૬ – બ.ક.ઠા. એવોર્ડ
  • રાવજી પટેલ એવોર્ડ
  • ૨૦૦૭ – યુવા ગૌરવ પુરસ્કાર
  • ૨૦૦૮ – તખ્તસિંહ પરમાર પારિતોષિક

 

 

 

વ્યુત્પત્તિ – ૧


     આમ તો આ બહુ જ મોટો વિષય છે. પણ સુરતના મિત્ર શ્રી. જીતેન્દ્ર દેસાઈના ઉત્સાહને માન આપી એક નાનકડી શરૂઆત – તેમના જ શબ્દોમાં

શબ્દ સ્મૃતિ

     અમેરિકા રહેવાસી ભાઈ શ્રી સુરેશ જાની જોડે  એમના “ગુજરાતી પ્રતિભા પરિચય “ બ્લોગ અને ઈમેલ દ્વારા  “વાદળીઓ સંબંધ “ બંધાયો. એમણે શબ્દો અને શબ્દોની વ્યુત્પત્તિ વિષે જે કઈ જાણતા હો તે અથવા જે કઈ વાંચ્યું હોય તે લખવા કહ્યું  અને લખીને મોકલવા કહ્યું જેથી  એમના બ્લોગમાં એની ચર્ચા આગળ ચાલે

       સ્વ. શ્રી હરિવલ્લભ ભાયાણી ના  પુસ્તક “ શબ્દ કથા” માંથી કેટલાક શબ્દો ની અત્રે “શબ્દ સ્મૃતિ “ રૂપે  ચર્ચા કરવા ધારી છે.એમાં એવા શબ્દો આવે જે આપણે ભૂલી ચુક્યા છીએ અથવા ભૂલી જવાના છીએ.આજે ગુજરાત સ્થાપના દિવસ નિમિત્તે આવો આપણે એવા કેટલાક શબ્દો ને યાદ કરીએ.

અંગૂછો

  • અંગ લુછવાનો કપડાનો ટુકડો  – સંસ્કૃત – अन्गोच्छ – પ્રાકૃત – અંગપુન્છય

ઉખાણું

  • કોઈની બુદ્ધિની કસોટી કરવા પૂછાતો કોયડો – સંસ્કૃત માં आख्यान શબ્દ  છે સાથે उपाख्यान પણ છે.આના પરથી પ્રાકૃતમાં ઉપફખાણક અને તે પરથી આવ્યું  ઉખાણું ! પરંતુ અર્થ બદલાઈ ગયો.ક્યાં આખ્યાન ક્યાં ઉપાખ્યાન  અને ક્યાં ઉખાણું.

આવા તો અધધ! કઈ કેટલા  શબ્દો હશે ! તમને યાદ આવે છે ? તો  લખો નીચે ….

તત્સમ શબ્દો


     અમદાવાદના મિત્ર શ્રી. વિનોદ ભટ્ટે સમાનાર્થી શબ્દો વિશે નાનકડો, સંગ્રહ મોકલ્યો હતો.  [ આ રહ્યો. ] આજે તેમણે તત્સમ શબ્દો વિશે આવો બીજો એક નાનકડો સંગ્રહ મોકલ્યો છે.  આવું બધું ડિક્શનેરી કે થિસોરસમાં જ શોભે – પણ શબ્દોના રસિયા વાચકોને આની ઉપર નજર નાંખવાનું ગમશે. અલબત્ત ગામડામાં જેમના જીવનનો વધારે ભાગ પસાર થયો હોય, તે વાચકોને આમાંના ઘણા શબ્દો જાણીતા હશે –

દોરીના ટુકડાના  જુદા જુદા નામ

  • દોરીકપડાં સૂકવવા કે કઈ બાંધવા માટે
  • જાળીભમરડો ફેરવવા માટે
  • રાશબળદને કન્ટ્રોલ કરવાની લગામ
  • વરતપાણી કાઢવાના કોસ માટે વપરાતું જાડુ દોરડું
  • વરતડીપાણી કાઢવાના કોસ માટે વપરાતું પાતળું દોરડું
  • નાથબળદના નાકમાં પરોવી તેને કન્ટ્રોલ કરવા વપરાતી દોરી
  • રાંઢવુજુદા જુદા કામ માટે વપરાતી જાડી મજબુત જાડી દોરી
  • નાડીચોરણી કે પાયજામાંં કમરે બાંધવાની પાતળી દોરી
  • નોંજણુંગાયને દોહતી વખતે પાછળના બે પગ અને પુંછડાને સાથે બાંધી ગાયની હલચલ ને રોકવા માટે વપરાતી દોરી.
  • ડામણઘોડા કે ગધેડાને છુટ્ટા ચરવા છોડવામાં આવે ત્યારે તેના એક આગળનો પગ અને એક પાછળના પગને સાથે દોરીથી બાંધવામાં આવે છે જેથી તે બહુ ઝડપથી દોડી શકે નહિ અને તરત પકડાઈ જાય. દોરીને ડામણ કહે છે.
  • જોતરબળદને ગાડા સાથે જોડવામાં વપરાતી દોરીનું સાધન
  • નેતરછાશ કરવા માટે વલોણાને ફેરવવા વપરાતી દોરી

 દોરીના મટિરિયલને લીધે જુદા નામો 

  • શીંદરીનાળિયેરના છોતરામાંથી બનાવેલી દોરી.
  • સૂતળીશણમાં થી બનાવેલી દોરી
  • વાણજંગલી વેલા વિગરે વનસ્પતિમાંથી બનાવેલી દોરી
  • કાથીનાળિયેરના છોતરામાંથી બનાવેલી દોરી

કપડાના જુદા જુદા આકારના, જુદા જુદા કામ માટે વપરાતા ટુકડાના નામ

  • ચાકળોસુતરાઉ કાપડનો ચોરસ ટુકડો, જેમાં ભાત કરી દીવાલ પર ટીંગાડી શકાય.
  • પછેડીમાથે બાંધવા અથવા ખભા પર રાખવા વપરાતો કાપડનો ટુકડો.
  • ચોફાળપછેડી કરતા મોટા કાપડનો ટુકડો જે ખાસ કરીને ગાંસડી બાંધવા વપરાય છે.
  • બુંગણચોફાળ કરતા પણ મોટો જાડા કાપડનો ભાગ જે જુદા જુદા ખેતીના કામ માટે વપરાય છે.
  • ફાળિયુંમાથે બાંધવા માટે પાતળો કાપડનો ટુકડો
  • પનિયુંકમરે બાંધવાનું કાપડ
  • ગુમછોઆછું,પાતળુ લાલ કાપડ
  • ઓછાડગાદલાને કવર કરવા વપરાતું કાપડ.
  • કામળીઉનનું વસ્ત્ર જે ખભા પર રાખવામાં તથા ઓઢવામાં વપરાય છે.
  • મસોતુંરસોડામાં વપરાતું હાથ લુંછવા માટે તથા વાસણ લુસવા માટે વપરાતો કાપડનો ટુકડો.
  • પંચિયુંશરીર લુચવા માટે અને કમર નીચે બાંધવા માટે વપરાતો કાપડનો ટુકડો.
  • અબોટિયુંપૂજા અથવા અન્ય ર્ધાિમક વિધિ કરતી વખતે પહેરવામાં આવતું ધોતી જેવું કાપડ.
  • લુગડુંસાડીને લુગડું પણ કહે છે. 

ગ્રામ્ય પ્રદેશમાં વપરાતા ઓજારો/ ચીજો

  • પરોણોબળદને હાંકવા માટેની લાકડી
  • કળીયુખેતી માટેનું સાધન
  • બેલીબે ભાગમાં વહેંચાયેલું લોખંડના સળીયાને ટીપીને બનાવેલું ખેતરમાં ઘાસ કાઢવાનું સાધન.
  • ફાળહળનો નીચેનો ભાગ
  • કોશખોદવા માટે વપરાતો સીધો લોખંડનો સળિયો
  • કોસ (. કોહ) – કુવામાંથી બળદ વડે પાણી કાઢવાનું સાધન
  • સુંઢકોસનો ચામડાનો ભાગ
  • ગરેડીકોસને ઉપર ખેંચવા માટે વપરાતુ ચક્ર
  • પાડોબળદગાડીના પૈડામાંથી પસાર થતી એક્સલને જેમાંથી પસાર કરવામાં આવે છે તે મજબુત મોટું લાકડું
  • તરેલુંકોસમાં બળદને જોડવાનું સાધન
  • ધોંસરુગાડી કે હળને બળદ સાથે જોડવાનું સાધન
  • પાટખેડયા પછી જમીનના ઢેફા ભાંગી જમીન સપાટ કરવા વપરાતુ મોટું લાકડું
  • ઈસખાટલામાં વપરાતા બે લાંબા લાકડા
  • ઉપલુંખાટલામાં વપરાતા બે ટુંકા લાકડા
  • પાંગથખાટલાના એક છેડે ખાટલાના ભરેલા દોરડાઓ ને સખત રાખવા વપરાતું જાડું દોરડું
  • તગારુંસીધી ધારવાળું નાની સાઈઝનું પતરાનું માલ ભરવાનું સાધન
  • ઘમેલુંકાંઠાને ગોળ વાખેલું તગારા કરતા મોટું સાધન
  • બકડીયુંતગારાને બે બાજુ કડીથી ઉપાડી શકાય તેવું સાધન
  • સૂયો કે સોયોકોથળાને શીવવા માટે વપરાતી જાડી સોય
  • રાંપખેડેલી જમીનને સાફ કરવા વપરાતું સાધન
  • રંધોસૂતારનું પાટિયા વગેરેને લીસા કરવાનું સાધન
  • નેવાછાપરામાંથી પાણી પડવાના ભાગ
  • મોભછાપરાના મધ્યમાં આવેલ મજબુત ટેકો જેના તરફથી બંને બાજુ ઢાળ હોય
  • વળીમોભ અને દિવાલ પર રાખેલ પાતળું લાકડું જેના પર નળીયા ગોઠવી શકાય.
  • સાલખાટલામાં ઈસ કે ઉપળાંને બંને છેડે અણી કાઢી તેને પાયામાં બંધ બેસતા કરવામાં આવે છે આવા લાકડાને સાલ કહે છે.
  • વિંધસાલ જેમાં નાખવામાં આવે છે તે કાણાવાળા પોલાણને વિંધ કહે છે.
  • પાયોખાટલાના ઉભા લાકડા જે વિંધમાં સાલ બેસે તે લાકડાના ભાગને પાયા કહે છે
  • ઢોલિયોમજબુત અને મોટા અને શણગારેલા ખાટલાને ઢોલિયો કહે છે.
  • નીકખેતરમાં પાણી લઇ જવા બનાવેલ વ્યવસ્થા ને નીક કહે છે.
  • ધોરિયોમોટી નીક ને ધોરિયો કહે છે.
  • છીંડુંવાડમાં બાકોરું હોય તો તેને છીંડું કહે છે.
  • ખળુંઅનાજના ડુંડાને સુકવી તેને પીસીને દાણા છુટા પાડવા માટે વપરાતી જગ્યા
  • કેડોરસ્તો
  • કેડીપગ રસ્તો
  • વંડીદિવાલ
  • કમાડમોટું બારણું
  • ડેલોમોટા કમાડવાળું બારણું.
%d bloggers like this: